ايران و ايرانى در رشد و اعتلاى هنر اسلامى جايگاه ويژه‌اى دارد . از سده چهارم تا آغاز سده دهم هجرى ، ايران مهد هنر و هنرآفرينى در جهان اسلام بود . در معمارى ، نخستين بناى اصيلى كه معماران ايرانى در اوايل سده چهارم هجرى ساختند ، آرامگاهى براى شاه‌اسماعيل سامانى در بخارا بود كه الگويى براى ساخت آرامگاه‌هاى بعدى شد . بناى آرامگاه‌ها ، در كنار مساجد و مدرسه‌ها نوع سومى از معمارى اسلامى به‌شمار مىرود كه از حدود سال 390 هجرى تا پايان سده نهم هجرى رواج داشت . اين بناها در آغاز ساده بود ( مانند آرامگاه قابوس بن وشمگير در گنبد قابوس ) ، ولى بعدها - بيشتر در دوره تيموريان - آرامگاه‌هايى بنا گشت كه به نقش‌هاى مفصل كاشى معرق مزين شد ؛ همچون مزار خواجه‌عبدالله انصارى در نزديكى هرات كه به سال 832 هجرى ساخته شد . در دوران سلجوقيان ( سده ششم هجرى ) هنر ايرانى بيش از گذشته شكوفا شد . سلجوقيان ، اصفهان را كه پيش‌تر نيز كانون صنعت و هنر بود ، پايتخت خود قرار دادند . مسجد سلجوقى اصفهان نمونه‌اى از آثار اين دوره است . در همين دوره ، آجر در تزئين بناها نقش اساسى داشت و به تدريج حواشى نما و متن داخل آن را با كاشى زينت بخشيدند . « 1 » در اين بخش ، معمارى از نگاه زيباشناسى مورد توجه قرار گرفت ، اما بديهى است در بحثى جامع از نگاه تمدنى ، بايد عناصر مختلفى بررسى گردد . هماهنگى مصالح ساختمانى با مواد در محيط ، تأثير بناهاى اسلامى ( از نظر اندازه و ميزان نور ) در روحيه و شادابى مردم ، توجه‌دادن مسلمانان به اهداف آفرينش ، استحكام ابنيه و تضمين آن در برابر حوادث طبيعى ، تنوع بناها ( ازجمله انواع پل‌ها ، سدها ، سيلوها ، كاروانسراها و قلاع ) ، سيستم گرمايشى و سرمايشى ، سيستم آبيارى و زه‌كشى در مزارع و قنات‌ها ، لوله‌كشى در شهرها و بهداشت محيط ، از مسائلى است كه از نگاه تمدنى حايز اهميت است ، كه به دليل اختصار از آن صرف‌نظر مىكنيم . 2 . نقاشى و مينياتور هنر مينياتورسازى در عصر صفويه رواج يافت . شاه اسماعيل صفوى در سال 916 هجرى هرات را تسخير نمود و بهزاد نقاش و برخى ديگر از نقاشان را با خود به تبريز برد و بسيار

--> ( 1 ) . كريستين پرايس ، تاريخ هنر اسلامى ، ص 59 - 56 .